شناسايي طرح هاي اصيل و سنتي فرش دستباف استان كرمان به همراه عكس و معرفي آنها

       امروزه در كرمان انواع لچك ترنج كف ساده گلدار و بي گل ، كف ساده معمولي، خوشه انگوري ، سبزيكار ، چمني ، ستوني ، سي و سه پل ، برگ چغندري ، قاب قرآني و انواع بوته بخصوص بته جقه ها و نقش هاي انگوري يا واگيره نظير خشتي ، لوزي ، خاتم و نقشه هاي اروپايي از قبيل :

       گوبلن و گل فرنگ و نقشهاي متفرقه نظير آرم و صورت رايج است. تنوع و گونه گوني اين نقوش بسيار گسترده است و هر يك طرح و فرم و سليقه نقاش را به همراه دارد .

       بدليل همين تنوع ابداعات بديع ، انواع آن را نمي توان بر شمرد . بارزترين آن طرح درختي و اسليمي است و نيز طرحهايي بنام اساطيري كه هر يك خود از اركان كار طراحي و نقشه فرش بوده اند .  طرح درختي شايد به دهها نوع و شكل كشيده مي شود . ترنج دار و بدون ترنج ، يا گوشه دار يا بدون گوشه ، با مرغ و بدون مرغ ، منظره دار و بدون منظره كه همه اين اشكال و قالبها را درختي مي نامند به استثناي بته جقه ، سرام ، طرح شاه عباسي نيز كه بيشترين انواع فرش كرمان را در گذشته تشكيل مي داده ، اكنون داراي دهها سبك و فرم مختلف است .

       انواع شاه عباسي گوشه ترنج ، شاه عباسي اسليمي شكسته ، اسليمي دم اژدري ، حاشيه صاف يا حاشيه شكسته ، جملگي به عنوان شاه عباسي از ديگر نقوش تفكيك مي شوند . از ديگر نقوش خوشه انگوري است كه از زمان مرحوم ديلمقاني به بعد مطرح بوده است . مثالي بارزتر نقش قاليهاي افشار است كه به افشاري معروف است اين نقش مخصوص هر خانواده از اين طايفه است.

     ظاهراَ هر عروسي در اين خانواده مي بايست يك قاليچه با نقش مخصوص به خانه شوهر بياورد . نگارگاه از انواع ديگر نقوش هستند ، با نقشهاي گوناگون از قبيل گل سرخ دوره اي ، گل سرخ بي دوره كه در زمان قديم با رنگهاي متفاوت مسي ، پوست پيازي ، پوست سيري ، صورتي ، چهره اي ، گل خاري و لاكي به كار رفته اند . اين هفت رنگ به همراه سفيد درون يك گل سرخ بكار مي رفت .

انواع گلها :

       ميخك ، رز ، لاله عباسي ، مخصوصا گل نسترن به صورت تك درخت چه در قاليچه يا قالي با همان ملايمت و صفايي كه در طبيعت دارد ، و يا  نخ  چين  ( نقطه چين ) آن سفيد است نيز در قالي كرمان جلوه گر مي شود .

       اما درختها حتي داربست انگور و رز پياده كه روي زمين خوابيده ، سرو ، كاج ، درخت بلوط، بيد مجنون و حتي درخت عناب ، گلابي و سيب نيز در نقش قالي كرمان جايگاه ويژه اي دارند از انواع ديگر نقوش طرح خشتي از نظر بافت و نقش ، پيش پا افتاده ترين نقش ها در صنعت قاليبافي كرمان است .نقش خشتي يا بصورت لوزي است يا به شكل صاف ، در مجموع مثل قالبهاي خشت زني است كه داخل آن گل مي كشند .

      قالبهاي قابي بر خلاف آنهاست . يعني يك قاب كوچك و يك قاب بزرگ دارد شايد چهارگونه قاب در داخل يك قالي كار شده باشد كه عموما چهار گوش و يا مربع مستطيل اند .

       قاليهاي ديگري بنام پنج ترنج و پنج رنگ نيز در كرمان معروف بوده است . كه البته قالي پنج رنگ در واقع همان هفت رنگ است . در اين قاليها رنگ چهره اي كه به آن صورتي مي گويند و گل خاري وجود ندارد ، رنگ لاكي يا همان قرمز ، سبز كمرنگ و پر رنگ را نيز فاقد است نقش در كرمان ابتكاري است و اقسام گوناگوني دارد . مثلا در نقش حصاري نقشها ، حاشيه و خط كشي دور قالي مانند حصاري است خط كشي شده ، اما نقش چمني بر عكس اين است يعني خط صاف ندارد ، از آن گوشه قالي يك خط صاف هست يا نيست ، و همه آن با گل پر شده مثلا در نگاه اول مي بينيد حاشيه و گوشه ترنج دارد اما دقيق تر كه مي شويد در مي يابيد كه خط كشي ندارد و همه اش تركيبي از گل است .

       يكي از دلايل شهرت قالي پر آوازه كرمان كثرت نقش ها و طرحهاي جالب آن واستفاده از مجموعه متنوع رنگهايي است كه با يكديگر در تعامل كامل هستند طراح كرماني هيچگاه خود را محدود در چند رنگ و نقش نكرده است . او هميشه سنت شكن بوده و با هر انگشت ماهر و تواناي خود همواره تحصيلات نامحدود انساني را به درون فرش كشانيده است .

       آن زمان كه احساس نمود حاشيه و قاب بر متن فرش متناسب نيست ، حاشيه را با زمينه يكي كرد و گاه متن را از گلها و نگاره ها و آذينه ها براي ساخت و ترنج را در ميان زمينه اي ساده جاي داد و طرح قاليهاي كف ساده را انداخت .

       خلاصه كلام نوآوري ها و بدعت هايش باعث آن شد كه از رقيب ديرين خود كاشان كه در بافت فرش هاي نفيس و زيبا سابقه اي ممتد و شهرتي بي نظير داشت ، تا حدودي پيشي گيرد و عمده دليل آن نيز اين بود كه بافنده كاشاني در طرح و رنگ محدودتري توليد داشت ، اما رنگهاي بكار رفته در قالي كرمان بسيار متنوع بوده و تعداد آنها در فرش رقص بين 15 تا 30 رنگ و بيشتر در زمينه هاي قرمز يا لاكي ، آبي، سرمه اي ، سبز روشن ، فيروزه اي ، صورتي ، نارنجي ، بژ و ساير رنگهاي كلاسيك مي باشند . متأسفانه به اين هنر ديرينه و سنتي كشورمان بها و شأن كافي داده نشده است و از اين مهم تر غريب ماندن نام خالقان و هنرمنداني است كه چراغ ديدگانشان را ارزاني اين راه كردند و فانوس وجودشان گرمابخش طريق ساير طراحان بعد از خود شده است . 

      طرحهاي فرش كرمان را مي توان به سه دسته كلي تقسيم كرد :

1- طرح قالي افشاري (مانند بعضي از گل سرخي ها ، سركله ها ، گل هشت ، گل سماوري ، طرح موسي خاني)

2 – طرح قالي صادراتي (مانند نقشه هاي خوشه اي قالي درشت باف وقالي هاي ريز حسن خاني)

3 – طرح قالي زيرپايي (مانند شاه عباسي ، سرام ، درختي ، قاب قرآني ، بندي ، اسليمي ، خشتي).

اما بطور كلي مي توان گفت طرحهاي فرش كرمان به شرح زير مي باشند :شاه‌عباسي ، بته‌جقه ‌، درختي ، ستوني ، خشتي ، هندسي ، قاب قرآني ، حسن خاني ، خوشه‌اي ، گلداني ، حاج‌خانمي ، گوبلن، سرام ، كتيبه‌اي مينياتور، گلسرخي ، باب‌آمريكا ، شكارگاه.

يكي از موارد بسيار مهم در طراحي فرش ايران در زمان حال مسئله نوآوري ، تغيير و تحول در نقشه‌هامي‌باشد، زيرا با توجه به علاقه و سليقه مشتريان بايد بدنبال تحول مثبت بود . البته اين تحول تا جايي قابل قبول است كه به اساس و پايه طراحي سنتي فرش ايران لطمه‌اي وارد نياورد و اصالت و موجوديت آن را

به خطر بيفكند ، بلكه در يك چهارچوب حساب شده اين تغييرات و طرحهاي جديد پا به عرصه وجود بگذارد. تا علاوه بر نوآوري ، در عين حفظ اصالت فرهنگي ، بازارهاي خارجي و داخلي را نيز از دست ندهيم ، زيرا كه سنتهاي يك قوم ريشه‌هاي عميق فرهنگي و وجودي آنهاست . كه ميراث گذشتگانشان مي‌باشد و هر حركت و تحولي بايد آگاهانه و هوشمندانه باشد تا آسيبي به اصل فرهنگ آن قوم وارد نياورد .

در اين مورد شكي نيست كه تجربه ايرانيان در هنر طراحي قالي به مراتب قبل از مغرب زمين است . چون قالي در كشورهاي اروپايي نوعي تجمل جديد است و قبل از قرن نوزدهم در انگلستان مورد استفاده عموم نبوده است.

طرحهاي اسليمي:

از قرن نهم به بعد خطوط منحني به طرح قالي راه يافت و كم‌كم طراحان ورزيده قالي بخاطر ايجاد نوعي تحول در طراحي قالي از خطوط مستقيم منحرف شدند و از خطوط منحني در طرحها استفاده كردند. از اين زمان بود كه ترنجها و اسليمي‌هاي بسيار ساده در قالي مشاهده شده است.

طرحهاي اسليمي در زمان صفويان به نهايت كمال رسيد و در كاشي كاري و قالي بافي آنچنان رواج يافته كه كمتر كاشي و قالي از آن دوران مي‌توان مشاهده كرد كه بدون طرحها باشد. بايد يادآوري كرد كه طرحهاي اسليمي بدون شك از پديده‌هاي طبيعت استفاده شده‌ است . چرا كه خطوط داراي گردي بسيار ملايم و زيبايي هستند. گروهي عقيده دارند كه طرح اسليمي ساده در اصل كله فيل بوده و گردش دنباله آن را نمودار خرطوم فيل مي‌دانند. اسليمي ماري كه در واقع آن را بايد يك اسليمي خاص ناميد، از حركت مار گرفته شده است.

طرحهاي اسليمي در بيشتر هنرهاي ظريف ايراني از دوران صفوي به بعد بكار برده شده و روي طرحهاي اين هنر تأثير گذارده است مثل كاشي كاري، زري‌بافي ، زري دوزي ، تذهيب ، مينياتور و گچ‌بري حتي در نقاشي بر روي ديوار عمارت مثل نقاشي روي عالي‌قاپو و هشت ‌بهشت . طرحهاي اسليمي مربوط به اصفهان و تبريز است و در كرمان هم ديده مي شود ولي از نظر روانشناسي كويري بودن كرمان هميشه در ذهن طراح اثر داشته است . در كرمان گلها كوچك و پر گل است و اين همان سراب خيال طراح است كه براي خود باغ بهشت را مجسم مي كند .

اسليمي انواع مختلف دارند: اسليمي ساده، اسليمي برگي، اسليمي گلدار، اسليمي دهن‌اژدري ، اسليمي توخالي ،  اسليمي پيچك‌دار و اسليمي ‌ماري .

بته و انواع آن:

     ميان شالبافان و قالي بافان اين طرح بيشتر به بته كشميري معروف است و اين اواخر به سبب از ميان رفتن جقه آن را بته ترمه مي‌خوانند. اين طرح زيبا و كاملاً ايراني را هم اكنون درتمام كارهاي دستي اصفهان از انواع پارچه‌ها و پرده‌ها مي‌توان يافت و فرشهاي بيرجندي نيز بيشتر با اين طرح ديده ‌مي‌شود . علت شهرت بته كشمير آن است كه شال كشمير با بيشتر شالهاي هنري كه غالباً بنام كشميري خوانده مي‌شود با انواع مختلف اين بته تزيين شده ‌است. همين مسئله است كه ذهن محققان فرهنگي را بر آن داشته كه تصور كنند اصل بته جقه از هند بوده است. در حالي كه مي‌دانيم در زمان سلطنت پادشاهان صفويه هنرهاي بسياري به هند انتقال يافت كه يكي از اصيل‌ترين آنها بته جقه بوده است. در كرمان بته ها از خود نقشه بته جقه ، بته بندي و بعضي از بته ها كه سر آنها زائده اي خميده دارد از پته كرمان الهام گرفته اند و دو بته داخل هم به پته مادر و دختر معروف است . تا آنجا كه صاحبنظران گفته‌اند قديمي‌ترين طرح بته جقه به قرن نهم هجري مربوط مي‌شود

كه نمونه‌اي از آن در موزه متروپولين نيويورك نگهداري مي‌شود . بته جقه انواع بسيار دارد اما بطور كلي طرح اصلي آن سروي خم شده است.

طراحان و استادكاران داخل بته جقه را با نقشهاي مختلف اسليمي ، ختايي و بته جقه كوچكتر تزئين مي‌كنند و گه‌گاه حاشيه آن را با اسليمي‌ها و يا طرحهاي ساده از خود بته جقه مي‌آرايند .

طرح بته جقه در ظاهر سادگي دارد و بيننده فكر مي كند بته ها بطور منظم بدنبال هم قرار گرفته اند هر چند كه نقشه براي طراحان آسان جلوه مي كند ولي از نظر بافت براي بافنده بسيار مشكل است چون خطهاي بته ها و داخل آنها از يك نقطه رنگ عموما بافته مي شود و هر عيب جزئي در اين فرش بيشتر از فرشهاي ديگر جلوه مي كند . چنين است كه انواع بته جقه بسيار است و هر هنرمند و طراح و استادكار قالي مي‌تواند در متن اين طرح استادي خود را نشان دهد. بته جقه‌ها در هر شهري طرحهاي ويژه‌اي دارند كه بنام همان شهر و ولايت معروفند. بته جقه نائين ، ساروق، همدان، حاجي‌آباد، كرمان، كاشان ، شيراز.

شكل هر يك از اين بته‌ها با هم تفاوتهاي دارد اما طرح اساسي آنها با هم يكي است. بته جقه مانند اسليمي‌ها در اغلب هنرهاي تزئيني بكار رفته‌اند مثل ترمه‌دوزي، قلمكاري، زري‌بافي، زري‌دوزي، مينياتور، تذهيب، كاشيكاري در تصاويري كه از عهد صفويان باقيمانده است مي‌بينيم كه تاج شاهان و نيم تاج بانوان مزين به بته‌جقه است كه جواهر نشان مي‌باشد.

ترنج و انواع آن :

نگين هر قالي ترنج‌دار در واقع ترنج آن است. ترنج همان نقش بيضي شكل و گرد وسط قالي است كه اغلب با طرحهاي اسليمي و گل‌بوته‌هاي گوناگون تزئين مي‌شود. طرح يك چهارم ترنج در چهار گوشه قالي را لچك مي‌گويند كه نقشه اصيل است . اگر فرش همانند باغ تصور شود، حاشيه به عنوان ديوارهاي باغ ، متن آن همان گلهاي و درختان باغ ، در مركز ترنج يعني بهترين جاي باغ ، استخر آب است كه همانند نگين درمركز بايد بدرخشد . بيشتر ترنج ها در كرمان سر ترنج دارند كه شهرهاي ديگر فاقد آن هستند .

بعضي وقتها از تكرار ترنجها در متن قالي نقشه جالبي بوجود مي‌آورند كه به ترنج‌بندي معروف است . به هر حال ترنج در وسط قالي هميشه طوري بافته مي‌شود كه برجسته و خوش رنگ تر از ديگر قسمتهاي قالي باشد. (1)

طرح ختايي :

طرح ختايي يكي از زيباترين طرحهاي فرش است كه بعضيها معتقدند اين نقشه از چين آمده و به همين خاطر اسمش ختايي است كه شهري در چين است اما فرش بافان ايران ختايي را با (ط) خطايي مي‌نويسند و مي‌گويند طرحي است كه از خطا و اشتباه توليد شده است .

  ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 1 – يساولي ، جواد – مقدمه اي بر شناخت قالي ايران  

  درواقع ختايي طرح مجرد بوته گلدار است و مي‌توان گفت بيش از ديگر طرحهاي قالي به طبيعت نزديك است. در اين طرح خط مستقيم بسيار كم است و ساقه درختان و گياهان با پيچ و خمهاي هماهنگ همراه شده است.

ختايي داراي گلي است كه با رنگها و نقشه‌هايي توام شده تا بطور برجسته خود را نشان دهد. برگهاي بسياري كه بر شاخه‌هاي طرح روئيده بايد در پيرامون گل اصلي قرار داشته باشد.

 طرح ختايي بيشتر مواقع براي روشن و موزون كردن طرحهاي ديگر در قالي بكار مي‌رود و همچنين در كاشيكاري و تذهيب نيز از اين طرح استفاده شده است .

گل شاه عباسي :

اين روزها نمي‌توان فرشي يافت كه طرح ختايي داشته باشد اما گلهاي شاه‌عباسي نداشته باشد. قالي بافان بر اساس طرحهاي امروز هميشه گلهاي شاه‌عباسي را در متن طرحهاي ختايي بكار برده‌اند.

در واقع گلهاي شاه‌عباسي وقتي در متن ختايي مي‌آيد طرح ختايي را برجسته مي‌نمايد. معروفترين گلهاي شاه‌عباسي را گل‌گره، پيچك، برگي، گل‌برگي، اناري ، برگي ، سه گل درهم و دو گل درهم مي‌دانند كه در اين ميان طرح اناري از همه معروفتر و بين قالي بافان رايج تر است.

انواع طرح اناري بسيار است و گلها و طرحهاي زيادي تركيب مي‌شود. اين طرح به شكل مجرد و انار و گل است كه بوسيله هنرمندان دوران سلطنت شاه‌عباس كبير طرح و خلق شده و به مرور زمان تغيير و تكامل يافته و به صورت امروزي درآمده است . مي‌توان با كمي دقت در اين طرح نقش اصلي انار را باز يافت كه رنگ سرخش بيش از هر رنگ ديگر نمايان است.علت معروفيت اين گل به شاه‌عباسي بدين جهت است كه طرحهاي زيباي اين طرح تعلق به زمان شاه‌عباس صفوي دارد و بعد از اين پادشاه است كه هنر و صنعت دستي قاليبافي در ايران رواج يافته و به كمال رسيده است . گل شاه عباسي در كرمان انواع بسيار متفاوت دارد و شاه عباسي بندي ، ترنجي و لچك ترنج اصلي ترين آنها و بقيه طرحها زير مجموعه آنها مي باشند .