طرحهاي قالي كرمان بشرح زير مي‌‌باشد

طرح ستوني :

اولين طرح قالي كرمان ، طرح ستوني است كه از گروه طرحهاي محرابي مي‌باشد . اين طرح از گلهاي ريز و درشت قشنگي برخوردار است. در وسط فرش يك ترنج و چهارگوشه آن لچكهايي قرار دارد كه با گل پر شده‌اند . منتها متن فرش غير از ترنج وسط ، به صورت يك رنگ و ساده بافته شده است و هيچ گل و بوته‌اي ندارد.

طرح بته‌اي يا پته‌اي :

اين طرح ميان شال بافان و قالي بافان بيشتر به بته كشميري معروف است و اين اواخر به سبب از ميان رفتن جقه آن را بته ترمه مي‌خوانند.

اين طرح زيبا و كاملاً ايراني در زمان شاهان صفوي به هند انتقال مي‌يافت، تا آنجا كه صاحبنظران گقته‌اند . قديمي‌ترين طرح بته جقه به قرن نهم هجري مربوط مي‌شود. كه نمونه‌اي از آن در موزه متروپوليتن نيويورك نگهداري مي‌شود.

در واقع بته جقه ، طرح مجدد سروي خم است كه به اين شكل طراحي شده است. سرو در ايران باستان اهميتي خاص داشته و مقدس شمرده مي‌شده است.طراحان و استادكاران داخل ، بته جقه را با نقشه‌هاي مختلف اسليمي ، ختايي و بته جقه كوچكتر تزيين مي‌كنند و گه‌گاه حاشيه آن را با اسليمي‌ها و يا طرحهاي ساده ، از خود بته‌ جقه مي‌آرايند .

طرح بته جقه شبيه به سوزن‌دوزيهاي كرمان و شال هاي ترمه است كه پايه اصلي آن را طرح معروف بته جقه تشكيل مي‌دهد ، ترنج مياني اين طرح از يك يا چند ترنج متحدالمركز تو در تو شكل گرفته كه با گلهاي ريز ، انواع برگهاي زيتون ، نيم قابها و بته جقه‌ها تزيين شده‌اند . حاشيه‌هاي اطراف هيچيك با خطوط متمايز و كاشيكار از متن جدا نيستند و مرزي مشخص كه لچكها و حواشي را از هم جدا كنند، در آن نمي‌توان يافت .

سادگي زمينه اين طرح به گيرايي و چشم ‌نوازي ترنج مياني كمك فراواني مي‌كند . طرح لچكها ، مجموعه‌اي از گلهاي ظريف است كه به صورت طره در سرتاسر حاشيه طاق‌نمايي كه خود نيز در متن فرش ديده مي شود گسترده شده‌اند.

نقش خشتي :

اين نقش از نظر بافت و نقش پيش‌ پا افتاده‌ترين نقشها در صنعت قاليبافي كرمان است ، كه يا به صورت لوزي است يا به شكل صاف و در مجموع مثل قالبهاي خشت‌زني است كه در داخل آن ، گل يا مرغ ، حيوان ، يا دسته‌هاي گل و برگ كشيده مي‌شود و در حاشيه بزرگ و كوچك نيز مربع ها به چشم مي‌خورد. طرحهاي خشتي بيشتر به صورت بندي (واگيره) هستند و ندرتاً ممكن است در وسط طرح ، ترنج هم ديده شود.

گاه لاله‌هاي رنگارنگ و آهوان و غزالها در حاشيه  و در متن طراحي شده است . دور تا دور لوزيها حاشيه‌اي با اسليمي ماري ترسيم شده است و در داخل آنها گلدانهاي پر از گل كه از تنوع خاصي برخوردارند، طراحي شده است  .

نقش قابي يا قاب قرآني :

اين نقش در كرمان به قاب قرآن معروف است. طرح متن قالي با تقسيم‌بنديهاي منظم ، به قابها و كتيبه‌هاي چند ضلعي تقسيم شده است ، بطوري كه هر يك جداگانه و مستقل ، طراحي همسان با ديگر قابها و گاه متفاوت با آنها را در بر مي‌گيرد.

طرح قاب قرآني در گذشته با رجشمار بالا و بيشتر به رنگ لاكي سير در شهر راور بافته مي شد و حاشيه آن شبيه جلد قرآن بوده است . امروزه فقط در روستاي اختيار آباد در 35 كيلومتري شهر كرمان با رجشمار پائين بافته مي شود . به همين دليل نام تجاري آن را طرح ستوني اختيار آبادي مي نامند .

اين طرح بر خلاف طرح خشتي است . يعني يك قاب كوچك و يك قاب بزرگ دارد، شايد چهار گونه قاب در داخل يك قالي كار شده باشد . كه عموماً چهار گوش يا مربع و يا مستطيل است و حاشيه آن به رنگ قاب‌ قرآن و جلد قرآن شبيه است . متن طرح از اسليمي‌ها و ختايي‌هاي شكسته به صورت زيبا پر شده است . اين طرح بوسيله غير ايرانيها

در كرمان سفارش و به قلم حسن خان هنرمند كرماني طراحي شده و بنام قاب قرآن ثبت شده است . اين طرح بنام عطيه كه فردي خارجي و سفارش دهنده طرح هست معروف است .

نقش درختي :

منشاء اصلي اين طرح در راور كرمان است. بدليل بضاعت اندك زمينهاي كويري و بخل آسمان ، روياي مراتع سبز و باغهاي روحبخش و آب را،‌ خشكانده و آنان سعي مي‌كنند آنچه را كه در ذهنشان آرزو داشتند ‌، در تار و پود فرش زنده كنند.

اين قاليها مشحون از برگها ، گلها، درختان سبز سرو، حيوانات و آبگيرهايي است كه خنكاي جنگلهاي سايه‌دار و انبوه را در ذهن بيننده تداعي مي‌كند.

وجود مجموعه گلها ، گياهان ، بوته‌ها و درختچه‌ها بصورتي يكسان و گاه متفاوت و جدا از هم با آرايشي زيبا اين طرح را در بر مي گيرد .

نقش درختي بر حسب عناصر مورد استفاده در آن ، به نقشهاي جانوري يا حيواندار ، سبزيكار ، گلداني ، سراسري و لچك ترنج ، قابل تقسيم است . كه در زير به توضيح طرح درختي حيواندار و سبزيكار مي‌پردازيم.اين نوع طرحها كه از تنوع رنگ زيادي برخوردار است بيشتر طبيعت و فضاهاي سبز، جنگل و حيوانات را در بر دارند و معمولاً‌ به صورت يكسره مي‌باشند.

نقش درختي حيواندار :

زمينه اين طرح در ذهن بيننده ، بيشه‌زاري را تداعي مي‌كند كه در جاي جاي آن حيوانات مختلفي ، اهلي و وحشي در لابلاي درختان و علفها به گردش و جست و خيز و استراحت مشغولند و پرندگان در بالاي شاخسار درختان، به نظاره آنان كمر بسته‌اند .

اين طرح داراي حاشيه‌اي پهن مي‌باشد كه اكثراً ، نقوش متن فرش با تغييراتي در ابعاد كوچكتر در آن وجود دارد. طرح قالي بر خلاف ديگر طرحها، عاري از هرگونه قرينه‌‌سازي است، ليكن تقسيم‌بندي حيوانات و بوته‌ها و درختچه‌ها در متن به نحوي است كه در نهايت ، هماهنگي و تعادل در تمام جوانب آن به چشم مي‌خورد.

نقش درختي سبزيكار:

اين طرح سرشار از گلهاي طبيعي خاصه نسترن ، برگهايي است كه گاه با حاشيه و گاه بدون حاشيه بافته مي‌شود و از كثرت گل و گياه و زمينه سبز رنگ ، به سبزيكار معروف است .

در برخي از طرحهاي سبزيكار، حاشيه فرش معروف به حاشيه سرخود ، شكسته يا درباري است كه با پهناي نسبتاً زياد ، اغلب با شاخه‌ پيچهاي مزين به برگ زيتون از متن جدا مي‌شود . در نوعي از سبزيكار كه به آب‌نما مشهور است ، ترنج مياني اغلب از آب‌نمايي مشهور از گلهاي رنگارنگ تشكيل شده است.

طرح چمني :

اين نقش ابتكاري و مربوط به گذشته است. خط صاف ندارد، از آن گوشه قالي يك خط صاف يا هست و يا نيست و همه آن با گل پر شده است . در حالي كه حاشيه دارد، ولي خط ندارد. مثلاً در نگاه اول مي‌بينيم كه حاشيه و

گوشه ترنج دارد، اما دقيق‌تر كه مي‌شويم در مي‌يابيم كه خط‌كشي ندارد و همه‌اش تركيبي از گل است.

نقش شاه‌عباسي :

اين نقش به سلسله طرحهايي اطلاق مي‌شود كه بيشتر عوامل شكل‌گيري آنها را نقشهاي زمان سلطنت شاه‌عباس صفوي تشكيل مي‌دهد. اين عناصر عبارتند از گلهاي چند پر ساده و مركب معروف به شاه‌عباسي و خطوط كمان پيچان ، اسليمي‌ها و نگاره‌هايي به شكل ابرهاي چيني كه براي تزيين متن بكار مي‌روند . در ميان گلهاي شاه‌عباسي ، طرح گل‌اناري از همه معروف تر و در بين قالي بافان رايج تر است . اين طرح به شكل گل و انار است كه بوسيله هنرمندان دوران سلطنت شاه‌عباس صفوي خلق شده و به مرور زمان تغيير و تكامل يافته و به صورت امروزي درآمده است. با كمي دقت مي‌توان در اين طرح نقش اصلي انار را بازيافت كه رنگ سرخش بيش از هر رنگ ديگر نمايان است.

طرح شاه‌عباسي به انواع افشان ، لچك ترنج ، جانوري ، شاه‌عباسي طره‌دار يا سلسله بوته‌دار، لچك ترنج كف ساده قابل تقسيم است.

نقش شاه‌عباسي افشان:

زمينه اينگونه فرشها مشحون از برگها و گلهاي اسليمي و ختايي و خطوط مدور وكماني است كه هر يك بر ديگري سوارند ، به شكلي كه باغي پر از گلهاي رنگارنگ را تداعي مي‌كند . اين باغ پر از گل بوسيله حواشي باريك و حواشي پهن‌تر احاطه شده كه خود گلهاي سرخ ، برگها و نقوش هندسي را در بردارند.در اين مجموعه ، زمينه و حواشي با هماهنگي كامل طرحي دلپذير را ارائه مي دهند كه چشم‌نواز و دلپذير است.نقشه‌ شاه‌عباسي افشان ، فاقد ترنج مياني و لچكهاي چهار گوشه است و بر خلاف افشان تكراري ، طرح رديفهاي پائيني در رديفهاي بالايي تكرار نمي‌شود و تنها از نيمه قالي به بعد است كه نقوش آن قرينه و تكرار مي‌شود.

نقش افشان :

مايه اصلي اين نقش را ، گلها و گياهان و شاخ و برگ درختاني تشكيل مي‌دهد كه به صورت پيوسته و در هم با دويدن در متن فرش ، باغهاي پر گل ايراني را تداعي گر است.نقش افشان اكثراً فاقد ترنج بوده و در نمونه‌هاي لچك‌دار، ابعاد لچك مورد استفاده كوچكتر از حد معمول است. اين طرح تنوع رنگ كمتري دارد و به صورت 4/1 طرح كشيده مي‌شود.

طرح افشان در شهر كرمان زياد مورد استفاده است كه به دليل نبود آب به اندازه كافي ،‌ روياي باغهاي سبز و پر گل را به صورت آرزوي جاودان در ذهن بافندگان اين ناحيه، زنده نگهداشته است.نقشهاي افشان شامل نقش‌بندي ، ترنجدار، دسته‌گلي و حيواندار مي‌باشد.

نقش شكارگاه :

اين نقش كه جنگ جانوران را نشان مي‌دهد ، ‌در متن و حاشيه آن صحنه شكار حيوانات مختلف از قبيل آهو، غزال ، حيوانات وحشي مثل شير ، پلنگ ، تصوير شكارچي كه انسان با وسيله شكار و سوار بر اسب مي‌باشد ، همچنين انواع گلها ، گياهان و درختان در متن و حاشيه ديده مي‌شود . اين نقش همراه با صحنه جنگ و شكار و خونريزي مي‌باشد. گاهي هم صحنه هاي شكار شاهان در اين گونه طرحها زمينه اصلي قالي را تشكيل مي دهد .

نقش اسليمي:

در اين نقش ، خامه نقاش، دوراني مداوم دارد. بدين معني كه خيزهاي تازه به تازه آن به كمك بندهايي به يكديگر پيوند مي‌خورد ، مي‌رود و مانند مار بر مي‌گردد و مثل اژدها دهن باز مي‌كند و بار ديگر پيش مي‌جهد و در اين جنبش و پيچ و تاب ، انواع برگها ، گلهاي ختايي پيچك و سه برگي ، و گل شاه ‌عباسي را در بر مي‌گيرد و جابه جا اسليمي‌هاي ماري كوچك و بزرگ را كه عده‌اي آن را نمودار ابر دانسته‌اند، در خود جاي مي‌دهد . احتمالا اين نقش از هنر غربي وارد هنرهاي تزئيني ايران شده است .

اين خطوط منحني از قرن نهم به بعد بود كه به طرح قالي راه ‌يافت و كم‌كم طراحان ورزيده قالي به خاطر ايجاد نوعي تحول در طراحي قالي ، از خطوط مستقيم منحرف شدند و از خطوط منحني در طرحها استفاده كردند. از اين زمان بود كه ترنجها و اسليمي‌هاي بسيار ساده در قالي ها مشاهده شده است.بايد يادآوري كرد كه طرحهاي اسليمي بدون شك از پديده‌هاي طبيعت بهره گرفته‌اند ، چرا كه خطوط داراي گردش ملايم و زيبايي هستند. گروهي عقيده دارند كه طرح اسليمي ساده در اصل (كله فيل) بوده و گردش دنباله آن را نمودار خرطوم فيل مي‌دانند.

ناگفته نماند طرحهاي اسليمي در قالي بافي به صورت هاي گوناگون بكار برده مي‌شود . در حاشيه ، در متن ،‌در لچكها و ترنجها ، از طرفي به گونه‌هاي مختلف با هم تركيب مي‌شوند و اسليمي بنديهاي گوناگون را بوجود مي‌آورند.

نقش خوشه‌انگوري :

اين طرح از زمان مرحوم ديلمقاني به بعد مطرح بوده است كه در متن آن بجاي رسم گل، از طرح خوشه‌انگور استفاده مي‌شود و گلهاي آن به صورت خوشه‌اي مي‌باشدنوع ديگر نقش خوشه‌اي از نوع همان نقشه ريشه فرضي مي‌باشد كه نام تجار معروف فرش كرمان روي آن نهاده شده ، در اصل همان نقشه خوشه‌اي مي‌باشد . اين نقشه داراي حاشيه‌اي منظم‌بندي و در متن ترنج گرد در وسط مي‌باشد كه سر ترنجها زيبا و متناسب و به صورت خوشه ، بطور موزون و هماهنگ در حاشيه و لچك ترنجها از گل و بوته پوشانده شده است.

              نقش رشيد فرخي :

اين طرح بنام طراح اوليه آن نامگذاري شده است . اين طرح به طرح شاه‌عباسي نزديك است و از گلهاي شاه‌عباسي ، ختايي و گلهاي چند پر ساده و مركب تشكيل شده است و داراي لچك و ترنج مي باشد .    

نقش سرام :

اين نقش بنام طراح اوليه آن نامگذاري شده است . داراي نقش شلوغي همراه با گلهاي ريز و پر گل ، متن را پوشانده و به صورت 90 جفت و 100 جفت در هر فوت  (30 سانتيمتر) بافته مي‌شود كه بيشتر در شهر راور كرمان بافته مي‌شود.از اين نقش مي‌توان نقش سرام بهارستاني را نام برد. كه طراح آن ، آقاي بهارستاني تغييراتي در طرح داده است. به همين علت آن را نقش سرام بهارستاني مي‌نامند كه در اين طرح لچك ها از متن جدا شده‌اند و در عوض گوشه قالي افتادند . اين طرح همچنان با گلهاي ريز و پر، كل متن را پوشانده است.

اين طرح داراي 7 حاشيه كوچك و يك حاشيه بزرگ ‌بندي مي‌باشد ، كه حاشيه دو طرف طولي ، از حاشيه هاي دو طرف مجاور كمي بزرگ ترند . بهترين نوع سرام بنام سرام سلسله دار است كه دور ترنج بيضي و دو سر ترنج آن را گلهاي اسليمي پيوسته پوشانده است . طرح حاشيه شكسته و از گلهاي ريز و درشت در قالب سرو و بته‌جقه طرح ريزي شده است و در متن هم داراي لچك ترنج بسيار زيبا مي‌باشد . كل متن با نقوش ختايي و دسته‌هاي گل ترسيم شده است و داراي مستطيل به شكل شكسته با سر ترنجهاي متناسب مي‌باشد . انواع ديگر طرح سرام به سرام گلداني ، سرام ترنج خورشيدي ، سرام افشان معروفند .

طرح حسن‌خاني :

اين طرح بنام طراح آن حسن خان از طراحان نامدار كرمان ، نامگذاري شده است . وي پسر محسن خان پيش‌كسوت نقاشان قالي كرمان بود كه به معلم ثاني نقاشان كرمان معروف بود و در طول زندگي پربارش بيش از هزاران نقش قالي ابداع كرد كه جز تعداد اندكي از آنها باقي نمانده است، اما همين مقدار حكايت از ذوق هنري وي دارد . طرح حسن خاني يكسر بافت است ، يعني تمام طول و عرض قالي با گلهاي طبيعي ترسيم شده كه تكراري نيست و قرينه ندارد و هماهنگي كامل و توازن در حاشيه و متن و لچك ترنج مي‌باشد.

ادامه صفحه